Το Μυστηριακό Θέατρο - Κάθαρση

 

ΚΑΘΑΡΣΗ.

 

Ο μύθος, υπόθεση, της τραγωδίας αποτελείται από σειρά οικτρά και φοβερά γεγονότα, που συμπλέκονται μεταξύ τους, έτσι ώστε το ένα να προκύπτει από το άλλο, το προηγούμενό του, να υπάρχει δηλαδή αιτιώδης σχέση αναμεταξύ τους, και να δημιουργείται περιπέτεια και αναγνώριση με κατάληξη το τελευταίο περιστατικό, την κάθαρση της τραγικής πράξης σύμφωνα με την κοινωνική αντίληψη για δικαιοσύνη. Κάθαρση είναι ο καθαρισμός, η εξουδετέρωση μιας μολύνσεως, ο ψυχικός εξαγνισμός, η εξιλέωση, κάθε πράξη με την οποία η ψυχή αποκτά αγνότητα. Έτσι η κάθαρση δεν είναι ο σκοπός στον οποίο αποβλέπει η διδασκαλία της τραγωδίας αλλά το τελευταίο στάδιο της σύνθεσής της, ο επίλογος του μύθου της. Ο μύθος της τραγωδίας δεν μπορεί να αφήσει το θέμα «ανοιχτό», χωρίς επιμύθιο. Πρέπει να δοθεί η τελική λύση.

 

 

Η κάθαρση δεν είναι συναισθηματική κίνηση, που διεγείρεται στην ψυχή των θεατών, είναι η τελευταία φάση της τραγωδίας σαν ποιητικής σύνθεσης, κάτι που συμβαίνει στο χώρο της αντικειμενικής πραγματικότητας, όπως την παρουσιάζει ο μύθος της. Η δύναμη της τραγωδίας υπάρχει και χωρίς την θεατρική παράσταση και τους ηθοποιούς, οπότε με την ανάγνωση μπορεί να προκαλέσει συναισθηματική ταραχή και την «οικεία ηδονή» (είναι η ηδονή της τραγωδίας που προέρχεται από τον έλεος και τον φόβο), κατά τη δεκτικότητα του αναγνώστη. Αυτό όμως δεν μπορεί να γίνει, αν ο μύθος δεν είναι ολοκληρωμένος, αν δηλαδή δεν περιέχει «παθήματα» «φοβερά» και «ελεεινά». Την κάθαρση δεν την απαιτεί η ψυχική διάθεση του ατόμου αλλά η αντίληψη για δικαιοσύνη της κοινωνικής ομάδας.

 

 

Η τραγωδία, που παριστάνεται με ηθοποιούς και το σχετικό διάκοσμο, φυσικό είναι να ασκεί στην ψυχή των θεατών επίδραση πολύ έντονη από ό,τι ασκεί σαν ανάγνωσμα. Με την παράσταση το θεατρικό κείμενο ζωντανεύει, γίνεται μια πραγματικότητα με μεγάλο βαθμό πειστικότητας. Ο λόγος με τις αποχρώσεις του και ο σκηνικός διάκοσμος συντελούν πολύ στην πειστικότητα αυτή. Στην παράσταση υπάρχει έλεος και φόβος, κάθαρση και ηδονή. Κατά τον Αριστοτέλη όμως η δύναμη της τραγωδίας υπάρχει και χωρίς την παράσταση. Στοιχεία της δύναμης αυτής είναι τα φοβερά και οικτρά γεγονότα, καθώς και η κάθαρση αυτών, από τη μια, που αφορούν τη μίμηση της πράξης και ο όμορφος λόγος σαν εξωτερικό χαρακτηριστικό της. Όλα αυτά στο συνδυασμό τους έχουν σαν αποτέλεσμα την «οικεία ηδονή».Έτσι η κάθαρση είναι στοιχείο της δύναμης της τραγωδίας, που μαζί με τα άλλα, συμβάλλει στη δημιουργία της συναισθηματικής κίνησης, που χαρακτηρίζεται σαν «οικεία ηδονή», προϋπόθεση διδασκαλίας.

 

 

Ο έλεος και ο φόβος, χαρακτηριστικά της τραγικής πράξης, αφορούν το συναισθηματικό κόσμο των θεατών και δεν έχουν υποχρεωτικό χαρακτήρα ούτε ενεργούν στον ίδιο βαθμό για όλους. Η κάθαρση όμως έχει αντικειμενικό χαρακτήρα και προσδιορίζεται, όπως είπαμε, από την κοινωνική αντίληψη για δικαιοσύνη. Καμιάς τραγωδίας η έκβαση δεν υπαγορεύεται από την συναισθηματική παραφορά των θεατών. Δεν γίνεται εκείνο που θα ήθελαν να γίνει αλλά εκείνο που πρέπει. Και κανείς τραγικός ποιητής δεν θα τολμούσε να παρουσιάσει λύσεις, που θα έρχονταν σε σύγκρουση με τις κοινωνικές αξίες της εποχής του. Για τους τραγικούς ήρωες οι θεατές μπορούσαν να διαθέτουν μόνον «έλεος» και «φόβο». Τίποτε άλλο.

 

 

Η τραγική κάθαρση είναι μια περίπτωση ενός θεσμού της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας, απαραίτητη προϋπόθεση για κοινωνική ισορροπία. Η πράξη του φόνου του Λάιου, ή όποιου άλλου επέβαλλε την κάθαρσή της, σύμφωνα με το δίκαιο της πολιτείας, αφού ο φονιάς, φορέας μιάσματος, δημιουργούσε προβλήματα στην κοινωνική ομάδα. Και οποιοδήποτε σχετικό «πάθημα» έπρεπε να έχει την κάθαρσή του. Αυτό θα πει πως η κάθαρση στην τέχνη είναι ένα αντίγραφο του ανάλογου θεσμού του κοινωνικού βίου και όχι μια αμφίβολη συνέπεια μιας καλλιτεχνικής δραστηριότητας στο χώρο της ψυχικής ύπαρξης.

 

 

Μια πράξη του ανθρώπινου βίου, που γίνεται μύθος τραγωδίας, μεταφέρεται από τα ιστορικά της πλαίσια στην περιοχή της τέχνης ολοκληρωμένη, με όλα τα ουσιαστικά στοιχεία της, άρα και με την κάθαρση των «παθημάτων», που την αποτελούν, ακόμα κι αν το στοιχείο της κάθαρσης για οποιοδήποτε λόγο απουσιάζει απ’ την πραγματικότητα. Χωρίς την κάθαρση των παθημάτων η τραγωδία δεν έχει νόημα : χάνει το ιδεολογικό της υπόβαθρο. Χωρίς το έλεος και τον φόβο, που κι αυτά δεν είναι υποχρεωτικά στα πλαίσια της πραγματικότητας, δεν κατορθώνεται η «οικεία ηδονή», που αποτελεί το στόχο της τραγωδίας σαν προϋπόθεση διδασκαλίας.

 

 

Στην περιοχή της τέχνης το τραγικό ανήκει στον άνθρωπο - καλλιτέχνη. Ανήκει και στον άνθρωπο - θεατή, τον ικανό να συγκλονιστεί από το τραγικό «έλεος», τον τραγικό φόβο, το δέος, που οδηγούν στην κάθαρση. «Έστιν ουν τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας....δι’ ελέους και φόβου περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». Ο χαρακτηρισμός είναι του Αριστοτέλη, που πρώτος χρησιμοποίησε τη λέξη κάθαρση, ως ψυχολογικό - αισθητικό όρο. Η επενέργεια της τραγωδίας πάνω στο θεατή προκαλεί εκτόνωση, που εξαγνίζοντας τον άνθρωπο από ενστικτώδεις παρορμήσεις, από πάθη και δεισιδαίμονες φόβους, τον ηρεμεί και υποτάσσει τη συμπεριφορά του σε κοινωνικά παραδεκτά πλαίσια.

 

 

Αυτού του είδους η κάθαρση απαντά σε δρώμενα των πιο υπανάπτυκτων πρωτόγονων. Στην περιοχή της λατρείας, κάθαρση, με την ανώτερη θρησκευτική και φιλοσοφική έννοια, είναι η αποκατάσταση της ψυχικής ηρεμίας και μ’ αυτή την ιδιότητα στηρίζει μυστήρια και Ιερά Δράματα, προσφέροντας στους μύστες και τους θεατές ηθικό εξαγνισμό και μεταφυσική ανάταση. Στα ιαματικά καθώς και στα αποτρεπτικά δρώμενα η ανάγκη αναδεύει συναισθήματα που συγκλονίζουν δρώντες και θεατές. Η ένταση και η διέγερση της τελετής έχει το ίδιο αποτέλεσμα που έχει το δράμα. Αυτή κάνει να ξεσπάσουν τα συναισθήματα των θεατών και τους καθαρίζει κατά την Αριστοτελική έννοια. Ο φόβος και η έχθρα, βρίσκουν διέξοδο. Οι εκτελεστές και οι θεατές βρίσκουν ανακούφιση και ελπίδα στην κοινή άμυνα.

 

 

Η κάθαρση ξεφεύγει από τα πλαίσια της καθημερινής, πολλές φορές δίχως τραγικό νόημα, πραγματικότητας. Έτσι ο λειτουργικός σκοπός της τραγωδίας δεν είναι το γνωστό τέλος του μύθου της, που λίγες πιθανότητες υπάρχουν να συγκινήσει τους θεατές, αλλά η παρουσίαση του θέματος με το Λόγο, σαν έκφραση και λογική συμπλοκή των περιστατικών, ώστε να αφυπνίζονται πνευματικά οι θεατές, να προβληματίζονται και νιώθοντας την «οικεία ηδονή», να διδάσκονται. Η «οικεία ηδονή» είναι η αποκλειστική κίνηση της ψυχής των θεατών της τραγωδίας και οφείλεται στη δύναμή της.

 

 

Η τραγωδία, λοιπόν, έρχεται να αφαιρέσει και να αποβάλλει το υπέρτατο και νοσηρό στοιχείο του φόβου και του ελέους, αποκαθιστώντας έτσι την ψυχική υγεία και ευεξία. Ο ρόλος της επομένως είναι ψυχοθεραπευτικός. Για τον Αριστοτέλη, οι τραγικές συγκινήσεις δεν επιδρούν επιζήμια στο ήθος των θεατών, γιατί είναι εξαγνισμένες, επειδή πηγάζουν από τη σύλληψη ενός υψηλού νοήματος της ανθρώπινης μοίρας. Επομένως, η από ελέους και φόβου ηδονή που χαρίζει η τραγωδία, υψώνει το θεατή σε μια ανώτερη ηθική και συγκινησιακή σφαίρα. Η τραγική ποίηση κάνει την ψυχή να δοκιμάζει όχι το κοινό έλεος και φόβο αλλά ένα εξαγνισμένο έλεος και φόβο, συγκινήσεις που υψώνουν τον άνθρωπο σε μια ανώτερη ηθική σφαίρα.

 

Οι τραγικοί ποιητές με αφετηρία τα μυθολογήματα τα διαμορφωμένα από την παράδοση, κάποτε μ’ ελαφρές τροποποιήσεις, που επιβάλλονται από την πολιτικοκοινωνική σκοπιμότητα, συγκροτούσαν τους μύθους των τραγωδιών τους. Και ο δικός τους ρόλος περιοριζόταν όχι τόσο στο «τι έγινε», αλλά στο «πώς έγινε», δηλαδή στην εκτέλεση του θέματος, στην ανάπλαση της «πράξης» κ.λ.π., ώστε να περάσουν το μήνυμά τους στους θεατές και να τους ψυχαγωγήσουν. Δεν τους ενδιέφερε τόσο η τύχη του ήρωα όσο η περίπτωση του, το «πάθημά» του, σαν σύμπτωμα στα πλαίσια του πολιτικού και κοινωνικού βίου.

 

 

Καθώς είναι γνωστό, ο Αριστοτέλης διατυπώνοντας τους κανόνες, που αφορούν την κάλλιστη τραγωδία, στηρίζεται στη σχετική πνευματική δραστηριότητα, όπως τη γνώρισε μελετώντας τις τραγωδίες του πέμπτου και τέταρτου αιώνα π.χ. Για την κάθε περίπτωση υποδείχνει, ποιο είναι το πιο σωστό και πετυχημένο, που το διαπίστωσε σε κάποια τραγωδία. Έτσι οι θεωρίες του αντανακλούν τη δραστηριότητα αυτή.

 

 

Έτσι τον Αριστοτελικό ορισμό της τραγωδίας, μπορούμε να τον αποδώσουμε : «τραγωδία είναι μίμηση πράξης, πραγματικότητας σοβαρής και ολοκληρωμένης με ανάλογο μέγεθος. Η μίμηση γίνεται με εξωραϊσμένο λόγο και διαφορετικό είδος λόγου στα διάφορα μέρη της και με πρόσωπα, που δρουν έτσι, ώστε να προκαλούν τον έλεος και το φόβο. Πέρας έχει την κάθαρση των οικτρών και φοβερών παθημάτων, οπότε αποδίδεται δικαιοσύνη σύμφωνα με τις κοινές αντιλήψεις.

 

 

Η τραγωδία με τη δύναμή της επιδρά στην ψυχή των θεατών, τους διεγείρει την «οικεία ηδονή» σαν προϋπόθεση διδασκαλίας. Ο G. A. Livraga λέει ότι «Το Μυστηριακό θέατρο, είναι βασικά παιδαγωγικό. Μέσα απ’ αυτό, σ’ οποιοδήποτε είδος του, πρόκειται να διδαχτεί κάτι, και ιδίως στην τραγωδία, να τραβήξει την προσοχή του θεατή με τρόπο ώστε να πάψει να είναι θεατής, ενσωματώνοντάς τον σιγά - σιγά στο έργο σαν να είναι ένας ακόμα ηθοποιός ή τουλάχιστον ένας που συμμετέχει ζωντανά παρακινούμενος από τα γεγονότα. Το κλασσικό θέατρο έχει κάτι το μυστικιστικό και το θρησκευτικό. Το ιδανικό του είναι να βγει ο θεατής διαφορετικός απ’ ότι μπήκε. Είναι κατά κάποιο τρόπο ένα Αλχημικό θέατρο, γιατί εισχωρεί στη μετάλλαξη των ανθρώπων μέσα από μια μαγική λειτουργία. Η συμμετοχή είναι αυτονόητη. Δε γίνεται το θέατρο αυτό για να ευχαριστεί, αυτό είναι δευτερεύον για τη σκοπιμότητα του ποιητή» (Μυστηριακό θέατρο, σελ. 11).

 

 

Ο Αριστοτέλης στην Πολιτική, μίλησε και για την κάθαρση μέσα από τη μουσική. Η κάθαρση απορρέει από την ίδια τη μουσική την οποία χρησιμοποιούν διάφορες μέθοδοι θεραπείας των δαιμονόπληκτων. Υποστηρίζει ότι αυτό που σε ορισμένες ψυχές προκαλεί το πάθος, κρύβεται σε όλες τις ψυχές με τη μόνη διαφορά ότι σε άλλες υπάρχει περισσότερο και σε άλλες λιγότερο, όπως συμβαίνει με το έλεος και το φόβο ή ακόμη και με τον ενθουσιασμό. Υπάρχουν πράγματι πρόσωπα τα οποία εξαιτίας της ταραχής, αισθάνονται αγωνία. Βλέπουμε τα πρόσωπα αυτά που καταφεύγουν στη μουσική, η οποία προκαλεί μανία στην ψυχή για να την εξαγνίσει, να έχουν ηρεμήσει σαν να έλαβαν ιατρικό καθαρτικό. Τα ίδια αποτελέσματα έχουν όσοι υπόκεινται στο έλεος και τον φόβο και φτάνουν στην κάθαρση και την ευχάριστη ανακούφιση.

 

 

Η κάθαρση συνδέεται στενά με την ιεροτελεστία του Κορυβαντισμού. Ο σύνδεσμος του μουσικού τρόπου και στη συγκεκριμένη περίπτωση του φρυγικού σκοπού που παίζεται κανονικά με αυλό και των διονυσιακών τελετών, είναι για τον Αριστοτέλη αυτονόητος. Ο αυλός και ο φρυγικός σκοπός, όπως παρατηρεί, έχουν σχέση με τον οργιασμό και την έκφραση του πάθους, διότι η βακχική και κάθε ταραχή αυτού του είδους, προέρχεται από την τέχνη του αυλού.

 

 

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

 

Σήμερα, έχουμε χάσει την επαφή μας με το ιερό, το Αόρατο. Είναι ανάγκη να αναζητήσουμε ξανά το ιερό θέατρο, να αναζητήσουμε την κάθαρση από την υλική προσκόλληση. Και κλείνοντας ας θυμηθούμε τα λόγια του G. A. Livraga:: «Το θέατρο είναι η ζωή, όπου όλοι είμαστε άλλοτε ηθοποιοί και άλλοτε θεατές, που είναι μια διαφορετική μορφή του να είναι κανείς ηθοποιός σ’ αυτό το θέατρο. Γιατί κατά κάποιο τρόπο όλοι είμαστε ηθοποιοί και προσπαθούμε να παίζουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το ρόλο μας είτε στη σκηνή, είτε στις κερκίδες της ζωής. Είναι τότε το θέατρο μια φάρσα; Φαινομενικά ναι... όπως είναι και η ζωή... ένα καλειδοσκοπικό παιχνίδι αισθήσεων και σκέψεων, ηδονών και πόνων, κατοχών και απωλειών, ημερών και νυχτών, καλοκαιριών και χειμώνων, ζωών και θανάτων. Αλλά για μας τους θνητούς αυτή είναι η μοναδική μας πραγματικότητα και αυτή χρησιμοποιούμε για να σκαρφαλώσουμε τη δική μας εσωτερική Ακρόπολη και να εξαγνιστούμε κάνοντας σπονδές που θα μας καθαρίσουν από τηνσκόνη του δρόμου που έχουμε διανύσει.

Έχουμε αρχίσει από την τραγωδία, όχι μόνο επειδή είναι η πιο αρχαία μορφή μέσα στο ελληνικό θέατρο, αλλά επειδή είναι αυτή που συσχετίζεται περισσότερο με το θεό. Και η σημερινή ανθρωπότητα, κυρίως οι νέοι διψάμε για θεό. Αυτό δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι όλοι έχουμε μια καθαρά θρησκευτική φύση, αλλά ριγμένοι στην παρούσα ενσάρκωση, ζώντας το ρόλο που μας έτυχε σ’ αυτήν την πράξη, σε μια αποξεραμένη έρημο όπου μόνο οι τρελοί και οι χαζοί, οι φανατικοί και οι ναρκομανείς υψώνουν μερικές φορές τα μάτια τους προς τα ύψη, εφόσον είναι οι περιθωριακοί αυτής της υλιστικής κοινωνίας, θέλουμε να ξαναπάρουμε το θείο σκήπτρο που σήμερα κυλάει ανάμεσα στις οπλές αυτού του μεγάλου ιστορικού αφηνιάσματος και να ξαναφτιάξουμε έναν κόσμο, ένα θέατρο, πιο σοφό, πιο καλό, πιο δίκαιο» (Μυστηριακό θέατρο, σελ. 207 - 208).

 

 

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.

 

- Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια Γιοβάνη, εκδ.Γιοβάνη.

- Ο Σύμβουλος των νέων, Συγχρονισμένη έκδοση, Αθήνα 1979.

- Υδρία, Ελληνική και Παγκόσμια. Εταιρία Ελληνικών εκδόσεων Α.Ε., τόμος 29.

- Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος, Λαρούς, Μπριτάνικα, τόμος 27.

- Μεγάλη Ελληνική εγκυκλαπαίδεια, Παύλος Δρανδάκης, εκδ. Οργανισμός «Ο Φοίνιξ», τόμος ΙΓ.

- Οι Έλληνες και το παράλογο, E. R. Dodds, εκδ. Μ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1978.

- Διόνυσος, ιστορία της λατρείας του Βάκχου, H. Jeanmaire, εκδ.Payot, Paris 1951.

- Τραγική άγνοια, Μιχαήλ. Ν. Καλογήρου, εκδ. Πολύπλευρο, 1988.

- Προϊστορία του θεάτρου, Κατερίνα Ι. Κακούρη, Υπουργείο Πολιτισμού και Επιστημών, Αθήνα 1974.

- Πραγματεία πάνω στην ιστορία των θρησκειών, Mircea Eliade, εκδ. Ι. Χατζηνικολή, Paris 1964.

- Δραματική ποίηση, Μεταφρ. Γ. Γρυπάρη, Θ. Σταύρου, ΟΕΔΒ.

- Ιερές τελετές στην αρχαία τέχνη, Jane Ellen Harrison, εκδ. Ιάμβλιχος, Αθήνα 1995

 

 

 


Newsletter

Σεμινάρια - Ομιλίες

 

“Εσωτερική Ψυχολογία” 

Σεμινάριο Ψυχολογίας

Δευτέρα 13 Νοεμβρίου

 8.00μμ - 9.00μμ

Παύλου Μελά 18 με Τσιμισκή

1ος όροφος

Τηλ. 2310 285020

Περισσότερα

Αρχές & Στόχοι

1 - Συναδελφοσύνη

Η προώθηση ενός Ιδεώδους παγκόσμιας συναδελφοσύνης, που βασίζεται στον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, πέρα από διαφορές φυλετικές, μορφωτικές, θρησκευτικές, κοινωνικές ή φύλου.

2 - Γνώση

Η αγάπη για τη σοφία, η οποία, μέσα από τη συγκριτική μελέτη των φιλοσοφιών, θρησκειών, επιστημών και τεχνών, προωθεί τη γνώση για το σύμπαν, τη φύση και τον άνθρωπο.

3 - Ανάπτυξη

Η ανάπτυξη των καλύτερων στοιχείων του ανθρώπου, προωθώντας τη βελτίωση του ατόμου και την ένταξή του στη φύση και την κοινωνία, όχι ως απλό παρατηρητή, αλλά ως ενεργό συμμετέχοντα σε έναν κόσμο που χρειάζεται βελτίωση.

Free Press

Βιόρυθμοι

Υπολογίστε τώρα τους βιόρυθμούς σας και
ρυθμίστε ανάλογα την ημέρα σας!