Ο μύθος της γραμμικής εξέλιξης

Ο Θετικισμός είναι δημιούργημα του 19ου αιώνα από τον Αύγουστο Κόμτ. Ο Κόμτ επηρεασμένος από τις ανακαλύψεις της εποχής του εξέφρασε την ανάγκη ενοποίησης των επιστημών, και την άποψη της γραμμικής εξέλιξης στο επίπεδο της εξέλιξης της πολιτισμών. 

Παρ όλο που σημαντικοί επιστήμονες απορρίπτουν πλέον αυτήν την θέση, έχει διαποτίσει όμως τον σύγχρονο πολιτισμό στις διάφορες εκφράσεις του, με αποτέλεσμα να μην αντιλαμβανόμαστε ότι η εξέλιξη των μηχανών δεν συνεπάγεται την εξέλιξη του ανθρώπου. 

Ο άνθρωπος φαίνεται να βρίσκεται σε υπαρξιακό αδιέξοδο τώρα περισσότερο από κάθε άλλη ιστορική στιγμή. Παρ όλη την επιστημονική γνώση η δυστυχία κυριαρχεί στον κόσμο,  κι ενώ στην μια πλευρά της γης συντηρούνται στη ζωή με μηχανήματα ετοιμοθάνατοι ηλικιωμένοι στην άλλη πλευρά της γης πεθαίνουν μικρά παιδιά από πείνα ή έλλειψη υγιεινής. 

Τελικά η εξέλιξη δεν είναι γραμμική αλλά σπειροειδής και αυτό είναι μια γνώση την οποία βρίσκουμε σε διάφορους παραδοσιακούς πολιτισμούς.

 

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ

 

Μια φορά κι έναν καιρό ο άνθρωπος πίστευε στην ψυχή του βράχου, της λίμνης, στην ψυχή του δέντρου, στην δύναμη του κεραυνού, της αστραπής και της καταιγίδας…. Όταν πέρασαν τα χρόνια κι έγινε πιο έξυπνος (σαν ένα μικρό παιδί που μεγαλώνει) πίστευε ότι υπάρχουν 12θεα ή ένας θεός με τριαδική υπόσταση…. Μετά ήρθε η εποχή της επιστήμης και της τεχνολογίας. Μαζί με αυτή και η ενηλικίωση του ανθρώπου. Ο άνθρωπος συνειδητοποιημένος πια  απαρνήθηκε τους θεούς μια και δεν τους χρειαζόταν πια, αποτινάζοντας από πάνω του αιώνες θρησκευτικής τυραννίας. 

Αυτή η ιστορία λοιπόν έχει τις ρίζες της  στην πίστη της γραμμικής εξέλιξης του ανθρώπου. Μια θεωρία πολύ λογική, πολύ τετράγωνη που δεν αφήνει χώρο για αμφιβολίες. Άλλωστε δεν είναι πιο έξυπνη η ανθρωπότητα που καταφέρνει να στείλει αντιπρόσωπό της στο φεγγάρι, από την ανθρωπότητα που πίστευε ότι το φεγγάρι το χει βάλει ο θεός στον ουρανό για να  φωτίζει την νύχτα τον δρόμο του διαβάτη;  Μάλιστα.

Τότε λοιπόν πώς θα είναι το μέλλον; Ακολουθώντας την παραπάνω γραμμική θεωρία καταλήγουμε στο συμπέρασμα πως στο μέλλον κάθε άνθρωπος θα έχει το δικό του μικρό ιπτάμενο σκάφος και πως τα ταξίδια στην σελήνη θα είναι απλώς μια ρουτίνα στην καθημερινότητα των τότε ανθρώπων. Μάλιστα! Πολύ λογικό κι αυτό. 

Όμως για να σταθούμε ένα λεπτό και να συλλογιστούμε το εξής: Αν ρωτούσαμε έναν Ρωμαίο πώς θα ήταν το άρμα του μέλλοντος θα μας απαντούσε άραγε «το αυτοκίνητο»; H μήπως επηρεασμένος από την δική του πραγματικότητα θα οραματιζόταν ένα άρμα ολόχρυσο ή ατσαλένιο με ρόδες που δεν θα πάθαιναν εύκολα καμία ζημιά και το οποίο θα είχε θέσεις για να το οδηγούν 100 άλογα;

Και μήπως ανάμεσα σε αυτόν τον κάτοικο της Ρώμης, μιας πόλης με καταπληκτική  αρχιτεκτονική,  μεγάλους δρόμους,  τέλεια αγάλματα,  φιλοσόφους στις πλατείες, που πρωτοεμφάνισε την έννοια  «πολίτης του κόσμου» και από την άλλη έναν σημερινό κάτοικο μιας μεγαλούπολης, για παράδειγμα της Νέας Υόρκης, όπου χτυπά ο σφυγμός του δυτικού πολιτισμού με την απέραντα μεγάλη τεχνολογία, τους ουρανοξύστες, τα κομπιούτερ, κλπ δεν μεσολάβησαν αιώνες σκοταδισμού; Δεν μεσολάβησε ο δουλοπάροικος που δεν είχε καν την αξιοπρέπεια του δικαιώματος για την ίδια του τη ζωή; 

Και ακόμη σήμερα περισσότερο από ποτέ, είναι που γίνεται αντιληπτό ότι δεν έχουμε καταφέρει, στην κορωνίδα των πολιτισμών, να νικήσουμε τις αρρώστιες, δεν έχουμε εξαλείψει την φτώχεια, την εκμετάλλευση. Αντιθέτως βλέπουμε ανθρώπους να πεθαίνουν από ναρκωτικά, η εγκληματικότητα να απλώνεται σαν την γάγγραινα, νέα παιδιά να αυτοκτονούν, και μια απέραντη οικολογική καταστροφή που φέρνει πλημμύρες, ξηρασίες που εντείνουν ακόμα περισσότερο την φτώχεια και την ανέχεια. Γιατί τόση δυστυχία λοιπόν στον 21ο αιώνα, των αιώνα της τεχνολογικής προόδου όπου μάλλον θα εμφανιστούν και οι πρώτοι ανθρώπινοι κλώνοι; 

Μήπως κάναμε λάθος στους υπολογισμούς; Μήπως τελικά σε μια αριθμητική πρόοδο το 4 δεν σημαίνει ότι είναι καλύτερο από το 1. Διότι σίγουρα είναι καλύτερο να σου δώσουν 4.000ευρώ από 1000ευρώ αλλά είναι καλύτερες και οι 4 σφαλιάρες από τη μία; Μήπως τελικά οι νόμοι μιας επιστήμης δεν εφαρμόζονται πάντα σε μια άλλη; Ας θυμηθούμε εδώ κάτι που μαθαίναμε παλιά στο σχολείο, πως ακόμη και η επαγωγή που μπορεί να φαίνεται λογικότατη, μπορεί τελικά να είναι ένα μεγάλο λάθος. 

Οι Ινδοί παρομοίαζαν το νου με ένα πίθηκο που δεν κάθεται ακίνητος αλλά πηδά συνέχεια από κλαδί σε κλαδί. Και το ιερό βιβλίο του Θιβέτ η  «Φωνή της Σιγής» που έφερε η Μπλαβάτσκυ στη δύση γράφει: «Ο νους είναι ο φονιάς του πραγματικού, ο Μαθητής ας σκοτώσει τον φονιά». Όπου η λέξει «σκοτώσει» σημαίνει ελέγξει. Ο νους λοιπόν, η τετράγωνη λογική μας όπως είναι ευρύτερα γνωστός, δεν είναι το εργαλείο που μπορεί να μας οδηγήσει στην αλήθεια. Χρειαζόμαστε ένα καλύτερο εργαλείο, μια πιο ανυψωμένη συνείδηση για να τα καταφέρουμε. 

Αυτή η λατρεία στον νου είναι για την Δύση, η αντίδραση στον σκοταδισμό και την δεισιδαιμονία του Μεσαίωνα. Το εκκρεμές πέρασε στην άλλη πλευρά. Και την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης όπου γεννιόνταν νέες ή  καινούργιες επιστημονικές και μη, θεωρίες, ο Αύγουστος Κόμτ έθεσε τον γενικό νόμο της ανθρώπινης ανάπτυξης που βασίζεται στα 3 στάδια που προαναφέραμε με απλά παραδείγματα: 

- Το θεολογικό ή υπερφυσικό στάδιο

- Το Μεταφυσικό

- Το Θετικό (ορθολογισμός)

Ο Comte μίλησε για μας συγκεκριμένη εμπειρική μεθοδολογία που εξηγούσε ταυτόχρονα φύση και κοινωνία και ενστερνιζόταν με αυτό τον τρόπο την ενότητα των επιστημών. Ο Θετικισμός συνδέθηκε με την έννοια της επιστήμης και μπορεί να αποδοθεί σαν  κάτι το θετικό μια και είναι με την πλευρά της επιστήμης που τώρα πια είναι το ορθό. Άλλωστε,  ότι έχει την σφραγίδα της επιστήμης δεν τελεί υπό αμφισβήτηση. Κι αυτό όπως αναφέραμε είναι ο αντίποδας της σφραγίδας της εκκλησίας, όταν κάποτε μόνο αυτό που ήταν κάτω από την σκέπη της εκκλησίας ήταν το ορθό καλό και δίκαιο, οτιδήποτε άλλο ήταν το κακό και σατανικό. 

Η κύρια έννοια που συνδέεται με την θετικιστική φιλοσοφία της επιστήμης ήταν το κριτήριο της επαλήθευσης. Το σημαντικότερο μέσον ήταν η εμπειρία. Οι προτάσεις της μεταφυσικής όπως για παράδειγμα «Ο Θεός υπάρχει» δεν έχει κανένα νόημα αφού πρακτικά δεν μπορεί να επαληθευτεί. 

Με την σύγχρονη κβαντική φυσική συνειδητοποιήσαμε ότι η πραγματικότητα δεν είναι τόσο λογική και αρνείται να υποταχθεί στην  θετικιστική και καρτεσιανή λογική μας και όπως λέει ο Χάιζενμπεργκ στο βιβλίο του Φυσική και Φιλοσοφία: «……Η καρτεσιανή διαίρεση έχει διαποτίσει βαθιά το ανθρώπινο πνεύμα και θα χρειαστεί μακρύς δρόμος ακόμα πριν να αντικατασταθεί από μια άλλη πραγματική θέση μπροστά στο πρόβλημα της πραγματικότητας…» και σε άλλο σημείο «….Η οντολογία του υλισμού βασίζεται πάνω στην ψευδαίσθηση ότι το είδος της ύπαρξης, η άμεση πραγματικότητα όσον μας περιβάλλουν μπορεί να συμπεραίνεται στην ατομική κλίμακα, αυτό το συμπέρασμα είναι αδύνατο όμως.»

Ο επιστημονικός θετικισμός έχει τους περιορισμούς του, μπορεί να είναι ένα εργαλείο της κατανόησης του κόσμου αλλά όχι ένας δικτάτορας του ανθρώπου.

Πλέον βλέπουμε ότι ενώ η ίδια επιστήμη έχει αναθεωρήσει τις απόψεις της, έχει μείνει κάτι από την αντίληψη του θετικισμού στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Διαφορετικά θα προσπαθούσαμε σαν ανθρωπότητα να «συμμαζέψουμε λίγο το σπίτι μας» και μην ενεργούμε με μια απέραντη αισιοδοξία ότι το αύριο θα είναι ιδανικό και τότε θα έχουν λυθεί ως δια μαγείας όλα μας τα προβλήματα. Ούτε όμως μια μοιρολατρική στάση αντιμετώπισης της ζωής συνοδευόμενης με μια δόση ενοχής θα ήταν καλύτερη λύση.

Μήπως η άποψη των αρχαίων Αιγυπτίων πρέπει να μας διδάξει κάτι; Αυτοί πίστευαν ότι στον κόσμο συντελείται μια μάχη μεταξύ της Μαάτ (θεάς της δικαιοσύνης, της τάξης και αρμονίας) από την μια και της Ισφέτ (θεά της αδράνειας, και του χάους). Στον πολιτισμό τους ήταν αποδεκτή η θέση ότι από τον Φαραώ ως τελευταίο πολίτη της χώρας είναι όλοι τους στρατευμένοι στο πλευρό της Μαάτ, και ότι αυτό απαιτεί μεγάλη προσπάθεια, διότι διαφορετικά, αν τα πράγματα αφεθούν στην τύχη τους θα νικήσει η Ισφέτ. Δεν θυμίζει λίγο αυτή η άποψη τον μοντέρνο νόμο «Μέρφυ»;  

Έτσι λοιπόν αν θέλουμε ένα καλύτερο μέλλον δεν μπορούμε να το αφήσουμε στα χέρια της τύχης. Άλλωστε γι αυτό υπάρχει και η ελεύθερη Βούληση. Είμαστε εμείς που καλούμαστε να το φτιάξουμε. Δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε την ανοδική γραμμική εξέλιξη. Αυτή μπορεί να υφίσταται στην τεχνολογία αλλά όχι στον ίδιο τον άνθρωπο. Όσο η ανθρωπότητα δεν αναπτύσσει κοινωνίες αλληλεγγύης, αλλά κλείνει τα μάτια στην εκμετάλλευση του ανθρώπου από τον άνθρωπο  δεν μπορεί να μιλά για εξέλιξη. Επειδή ακόμη και η επιστήμη σε τελική ανάλυση είναι ένα μέσο. Το μέσο εξαρτάται από την χρήση που του κάνεις. Και γνωρίζουμε καλά πώς η σημερινή επιστήμη στο μεγαλύτερο ποσοστό της απλώς εξυπηρετεί συμφέροντα.   Και πως επίσης αρχίζουμε να υποψιαζόμαστε ότι αυτό που ακολουθεί δεν είναι μια λαμπερή άνοιξη αλλά ένας κρύος μεσαίωνας. Και αυτό απαιτεί από μας μεγαλύτερη προσπάθεια στην  κατεύθυνση της μεγαλύτερης συνειδητότητας. Πρέπει να κατεβούμε από το βάθρο μας και να καταλάβουμε ότι μπορούμε να διδαχτούμε από το παρελθόν, από τις εμπειρίες που έχουμε σαν ανθρωπότητα και από τις άχρονες διδασκαλίες. Μία από αυτές μιλά για τον νόμο των κύκλων. 

Όλα τα πράγματα επιστρέφουν κυκλικά και περιοδικά. Η ανθρώπινη ζωή πρέπει να συμφωνήσει με τους κύκλους αυτούς, οι οποίοι, μέσα άλλους μεγαλύτερους περιέχουν άλλους μικρότερους και επαναλαμβάνουν σε διάφορες κλίμακες την συμφωνία της εξέλιξης. 

Οι Βραχμάνοι στην αρχαία Ινδία δίδασκαν ότι η σπείρα είναι το μυστικό της εξέλιξης. Για αυτό υπάρχουν μεσαίωνες και αναγεννήσεις και μέσα σε αυτές άλλοι μικρότεροι μεσαίωνες και αναγεννήσεις με ένα φρακταλικό τρόπο που θυμίζει λίγο τις ρωσικές κούκλες. Τους μεγάλους κύκλους χρόνου τους ονόμαζαν Yuga που σημαίνει κρίκος αλυσίδας.  

Με αυτό τον τρόπο η ανθρωπότητα παίρνει εμπειρίες και σαν ένα ζωντανό ον  υπάρχουν εποχές που σκέφτεται, εποχές που δημιουργεί και εποχές που καταστρέφει. Όλες  όμως χρειάζονται σαν τις χάντρες ενός περιδέραιου.  Και ο άνθρωπος εξασκώντας την ελεύθερη του βούληση μπορεί πάντα να  διαλέξει ανάμεσα σε προσωρινές χίμαιρες ή στέρεες προσπάθειες. Ανάμεσα στο ζωώδη ένστικτο της ατομικότητάς του ή στη διάνοια του ανθρώπινου πνεύματος. Το αποτέλεσμα της επιλογής του είναι πάντα ο πολιτισμός που δημιουργεί και η κληρονομιά που αφήνει στις επόμενες γενιές… 

 


Newsletter

Σεμινάρια - Ομιλίες

 

“Εσωτερική Ψυχολογία” 

Σεμινάριο Ψυχολογίας

Δευτέρα 13 Νοεμβρίου

 8.00μμ - 9.00μμ

Παύλου Μελά 18 με Τσιμισκή

1ος όροφος

Τηλ. 2310 285020

Περισσότερα

Αρχές & Στόχοι

1 - Συναδελφοσύνη

Η προώθηση ενός Ιδεώδους παγκόσμιας συναδελφοσύνης, που βασίζεται στον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, πέρα από διαφορές φυλετικές, μορφωτικές, θρησκευτικές, κοινωνικές ή φύλου.

2 - Γνώση

Η αγάπη για τη σοφία, η οποία, μέσα από τη συγκριτική μελέτη των φιλοσοφιών, θρησκειών, επιστημών και τεχνών, προωθεί τη γνώση για το σύμπαν, τη φύση και τον άνθρωπο.

3 - Ανάπτυξη

Η ανάπτυξη των καλύτερων στοιχείων του ανθρώπου, προωθώντας τη βελτίωση του ατόμου και την ένταξή του στη φύση και την κοινωνία, όχι ως απλό παρατηρητή, αλλά ως ενεργό συμμετέχοντα σε έναν κόσμο που χρειάζεται βελτίωση.

Free Press

Βιόρυθμοι

Υπολογίστε τώρα τους βιόρυθμούς σας και
ρυθμίστε ανάλογα την ημέρα σας!