Η επιλογή να είμαστε ηθικοί

Στις δεκαετίες του '60 και του '70, το έργο της ουγγαρέζας φιλοσόφου Αγκνες Χέλερ, της αγαπημένης μαθήτριας του Λούκατς, αποτελούσε μια πηγή έμπνευσης για τα κινήματα της αμφισβήτησης.

Η επανερμηνεία του μαρξισμού στο φως μιας θεωρίας των αναγκών και οι ιδέες της για μιαν «επανάσταση της καθημερινής ζωής» προκαλούσαν ζωηρές συζητήσεις στους κόλπους των νέων κοινωνικών κινημάτων και των οργανώσεων της αριστεράς. Στο διάστημα που ακολούθησε, η Χέλερ πήρε κριτικές αποστάσεις από τις μαρξιστικές της ρίζες, αλλά ακόμα και σήμερα, στα 81 της χρόνια, είναι δημιουργικά παρούσα στη διεθνή πνευματική σκηνή.

Σε μια συνέντευξη που έδωσε στο περιοδικό «L' Espresso», η Χέλερ εξηγεί τι είναι σήμερα γι' αυτήν η φιλοσοφία: «Η φιλοσοφία είναι πρώτα απ' όλα ένα εργαλείο για την κατανόηση του παρόντος, όχι για να το αποδεχθούμε, αλλά για να ανοιχτούμε στο μέλλον. Η φιλοσοφία είνα τέχνη του λόγου που γράφεται με ευρυμαθή πρόζα. Αλλά αντίθετα από ορισμένους τομείς της τέχνης, οι οποίοι χρησιμοποιούνται συχνά για να εξυμνούν δικτάτορες και αφεντικά, η φιλοσοφία έχει ένα ανατρεπτικό αποτέλεσμα. Το να θέλεις να εξετάσεις κριτικά και να επαληθεύσεις τη δικαιοσύνη, την αλήθεια, τις καθιερωμένες απόψεις, είναι ήδη μια ανατρεπτική πράξη. Και πράγματι, οι ριζοσπάστες φιλόσοφοι του 19ου και του 20ού αιώνα, ο Νίτσε, ο Φρόιντ, ο Μαρξ, συνέλαβαν σε πολύ μεγάλο βαθμό στην αλλαγή του κόσμου τους. Από την άλλη μεριά, αν οι φιλόσοφοι δεν διέθεταν αυτή τη δύναμη, δεν θα μπορούσαμε να κατανοήσουμε το γιατί ο Σωκράτης υποχρεώθηκε να πιει το κώνειο».

Η Χέλερ υποστηρίζει ότι μια φιλοσοφία, για να είναι αυθεντική, πρέπει να περιέχει και κάποιο αυτοβιογραφικό στοιχείο. Αναφερόμενη στη δική της βιωματική εμπειρία σημειώνει: «Ημουν κοριτσάκι όταν κατόρθωσα να επιζήσω από το Ολοκαύτωμα. Ο πατέρας μου, αντίθετα, πέθανε. Λίγα χρόνια αργότερα, η κατεχόμενη από τους Σοβιετικούς Ουγγαρία έγινε μια ολοκληρωτική χώρα. Ξόδεψα πολλή ενέργεια για να αναλύσω από μιαν ηθική σκοπιά αυτά τα γεγονότα και για να ερευνήσω τις ιστορικές τους πτυχές. Το συμπέρασμά μου είναι ότι, αν και τα δύο ολοκληρωτικά καθεστώτα προέκυπταν τουλάχιστον εν μέρει από τις πληγές του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, δεν αποτελούσαν μιαν αναπόφευκτη συνέπειά του. Και υπάρχουν διαφορές ανάμεσά τους. Στους ολοκληρωτισμούς, στους οποίους ο τρόμος είνια μια θεμελιώδης συνιστώσα, μοιραία θα υπάρχουν θύματα. Αλλά το Ολοκαύτωμα υπήρξε ένα μοναδικό φαινόμενο, επειδή ο Χίτλερ και οι δικοί του δεν παραβίασαν μόνον όλες τις Δέκα Εντολές, αλλά διακήρυξαν ότι οι εντολές αυτές είναι εσφαλμένες. Επρεπε να σκοτώνουν στο όνομα μιας αρνητικής ουτοπίας, ενός μυθολογικού γεγονότος, που θα είχε εκμηδενίσει όλες τις αξίες του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Για να αμυνθούμε ενάντια σε αυτήν την σκοτεινή πλευρά της νεωτερικότητας, πρέπει να μη λησμονάμε ποτέ ότι η απώλεια της ελευθερίας είναι μια καταστροφή ανυπολόγιστων διαστάσεων. Ολες οι μεγάλες αφηγήσεις της ελευθερίας μιλούν και για τον ευάλωτο χαρακτήρα της. Η ελευθερία είναι κοπιαστική, συνοδεύεται από βαρύτατες ευθύνες. Δεν υπόσχεται μιαν άμεση ικανοποίηση των επιθυμιών ούτε την ευτυχία ή την ασφάλεια. Αλλά αξίζει τον κόπο να την υπερασπιζόμαστε. Αξίζει να έχουμε μόνον τα πράγματα που μπορεί να χαθούν. Η ζωή είναι πολύτιμη, επειδή η ζωή μου και η ζωή των προσώπων που αγαπώ υποχρεωτικά θα χαθούν. Η ελευθερία είναι πολύτιμη επειδή μπορεί να την χάσουμε. Αλλά όχι υποχρεωτικά. Πολλά εξαρτώνται από μας».

Πώς μπορεί, όμως, να διαμορφωθεί και να εκφραστεί μια ηθική ατομική προσωπικότητα;

«Μπορούμε να είμαστε ηθικά πρόσωπα στις κοινωνίες μας, αλλά χρειάζεται να το επιλέξουμε να είμαστε και να κατακτήσουμε από μόνοι μας τις αρετές που θα μας καταστήσουν ηθικά πρόσωπα. Το σωκρατικό απόφθεγμα: "προτιμώ να υποστώ μιαν αδικία παρά να την διαπράξω" υποδεικνύει την επιλογή -που είναι εφικτή για όλους- να είμαστε καλοί άνθρωποι. Αντίθετα, δεν είναι πάντοτε δυνατό να είναι κανείς καλός πολίτης, να μπορεί να συνυπογράφει τις αρχές που θεμελιώνουν τη νεωτερικότητα, σύμφωνα με τις οποίες όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι. Εξαρτάται από την πολιτική κατάσταση της χώρας στην οποία τυχαίνει να ζει».

Στο ερώτημα για τη σημερινή της σχέση με τον μαρξισμό, η Χέλερ δίνει την ακόλουθη απάντηση: «Πιστεύω ακόμα στον ριζικό χαρακτήρα των αναγκών, αλλά δεν είμαι πλέον μαρξίστρια. Δεν πιστεύω ότι ο παράδεισος επί της γης είναι συμβατός με τη μεταμοντέρνα κατάσταση. Μια κοινωνία ολικά δίκαιη είναι εφικτή, αλλά δεν είναι ευκταία, επειδή θα ήταν μια κοινωνία τοποθετημένη στον γύψο, χωρίς πλουραλισμό, χωρίς συγκρούσεις και χωρίς πολιτική, στην οποία κανείς δεν θα μπορούσε να πει "αυτό είναι άδικο". Θα ήταν δηλαδή μια κοινωνία χωρίς ζωή. Από τότε που τέλειωσα με τον μαρξισμό δεν υπάρχουνν πλέον "-ισμοί" στη ζωή μου. Κάποτε είχαν ρωτήσει τον Φουκό αν ήταν στρουκτουραλιστής και αυτός απάντησε: "Εγώ είμαι ο Φουκό". Ετσι λοιπόν, εγώ είμαι η Αγκνες Χέλερ. Είμαι ικανοποιημένη από τη ζωή μου και δεν θα επέλεγα καμίαν άλλη. Υπάρχουν ιδιωτικά ζητήματα για τα οποία μετανιώνω, αλλά και αυτά συνέβαλαν στο να με κάνουν να είμαι αυτή που είμαι. Στις δημόσιες υποθέσεις αντίθετα δεν μετανιώνω για τίποτα, εκτός από το ότι ξόδεψα πάρα πολύ χρόνο για να σπαζοκεφαλιάζω με τα έργα του Στάλιν και να τα υποβάλλω σε κριτική».

 

Πηγή: Ελευθεροτυπία

 

Δείτε επίσης:

 

 


Newsletter

Σεμινάρια - Ομιλίες

 Σεμινάριο Φιλοσοφίας, "Ζεν και η Φιλοσοφία της Ανατολής"

Δευτέρα 15 Οκτωβρίου, 20.30

Θέματα:
- Η φιλοσοφία Ζεν σε Κίνα και Ιαπωνία
- Βασικές αρχές του Ζεν
- Επιρροή στις τέχνες και τον πολιτισμό
- Το ζεν ως τρόπος ζωής

Free Press

Βιόρυθμοι

Υπολογίστε τώρα τους βιόρυθμούς σας και
ρυθμίστε ανάλογα την ημέρα σας!